Трамп Ерон билан музокаралар бошланганини айтди. Теҳрон барчасини рад етиб чиқди. Музокаралар чиндан ҳам олиб борилмоқда, аммо то‘г‘ридан то‘г‘ри емас – ва истиқболлар жуда ноаниқ.
Доналд Трамп 23 март куни кутилмаганда АҚШ Ерон билан музокаралар о‘тказаётгани ва урушни якунлаш бо‘йича музокараларга яқинлигини ма’лум қилди. АҚШ президенти 21–22 март кунлари «жуда яхши ва самарали мулоқот» бо‘либ о‘тгани ҳақида айтди.
Ерон томони музокаралар бо‘либ о‘тганини рад етиб, Трампнинг бу баёнотлари Уолл-стритда савдолар очилиши арафасида бозорни тинчлантириш ҳамда нефт нархини туширишга қаратилган қадам еканини билдиришди.ҳттпс://www.ёутубе.cом/ембед/9_мжЛ7Мхҳ-к
Ма’лум бо‘лишича, иккала томон ҳам бир-биридан бехабар ҳолда зид баёнотлар берган. Тҳе Wалл Стреет Жоурнал ма’лумотларига ко‘ра, АҚШ ва Ерон о‘ртасида то‘г‘ридан то‘г‘ри алоқалар бо‘лмаган. Аммо халқаро воситачилар гуруҳи – Миср, Туркия, Саудия Арабистони ва Покистон билвосита алоқа каналини ё‘лга қо‘йишга муваффақ бо‘лган.
Асосий муаммо – музокараларда Ерон томонидан иштирок етадиган шахсни топишда бо‘лмоқда. Со‘нгги ойларда бу вазифани Ерон сиёсати фахрийси, нуфузли консерватив клан вакили ва олий раҳбар Али Хоминаийнинг ишончли вакили бо‘лган, Миллий хавфсизлик олий кенгаши котиби Али Ларижоний бажараётганди. Аммо 17 март куни у Исроилнинг ҳаво ҳужуми натижасида ҳалок бо‘лди.
Миср махсус хизматлари Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси раҳбарияти билан алоқага чиққан ва уларга мулоқот бошлаш учун қисқа муддатли оташкесим бо‘йича таклифни йетказган.
22 март куни Трамп агар Ерон икки кун ичида Ҳо‘рмуз бо‘г‘озини очмайдиган бо‘лса, АҚШ Ерондаги електр стансияларини бомбалашни бошлаши ҳақида огоҳлантирди. Фуқаролик инфратузилмаларини о‘ққа тутиш таҳдиди жиддий риторик ескалацияга айланди. Яқин Шарқдаги воситачилар Америка президентига Ерон билан алоқага чиқишганини билдиришди, у еса бундан риторик ескалация ҳарбий ескалацияга айланмаслиги учун фойдаланди ва ултиматум муддатини беш кунга узайтирди.
Музокараларда Ерондан ким қатнашади?
Тҳе Неw Ёрк Тимес нашри Америка ва Ерондаги манбаларига таяниб хабар беришича, 23 март куни Трампнинг махсус вакили Стив Уиткофф ҳамда Ерон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи о‘ртасида телефон мулоқоти бо‘либ о‘тган.
Бу вазиятда Ароқчи – ко‘проқ техник фигура. Ерон томонидан қарорларни у қабул қилмаслиги аниқ. Урушдан олдин «ядро муаммоси» бо‘йича Жйеневада о‘тказилган музокараларда ҳам Ерон делегациясига Ароқчи раҳбарлик қилган, аммо Ерон позициясини у емас, балки Али Ларижоний белгилаган ҳамда музокараларга раҳбарлик қилганди.
Ҳозир еса бу вазифани, катта еҳтимол билан, Ерон парламенти спикери Муҳаммадбоқир Г‘олибоф бажармоқда. У Ерон елитасининг омон қолган кам сонли вакилларидан биридир. У ко‘п йиллар мобайнида Ислом инқилоби муҳофизлари корпусида хизмат қилган, 1997–2000 йилларда бригада генерали сифатида корпуснинг ракета қо‘шинларини бошқарган, кейин еса Теҳрон шаҳрига мерлик қилган, бир неча бор Ерон президентлиги учун номзодини қо‘йган, 2020 йилда еса парламент спикерига айланганди.
Иcана / ЗУМА Пресс Wире / Сcанпих / ЛЕТА
Г‘олибоф Ислом инқилоби муҳофизлари корпусининг «Қудс» бо‘линмасининг ко‘п йиллик раҳбари ҳамда Ероннинг Яқин Шарқдаги прокси кучлари тармог‘и ме’мори бо‘лган Қосим Сулаймонийнинг яқин до‘сти ҳисобланган. Сулаймоний 2020 йилда Баг‘додда Америка дрони зарбаси оқибатида ҳалок бо‘лганди — бу аксияни АҚШ президенти Доналд Трамп шахсан ма’қуллаган. Г‘олибоф Ерон кучишлатар аппаратининг амалдаги раҳбари бо‘лган Али Ларижонийга ҳам яқин еди ва унинг еҳтимолий вориси сифатида ко‘риларди.
Тҳе Жерусалем Пост нашри ёзишича, айнан Г‘олибоф воситачилар орқали АҚШ билан алоқа қилмоқда. Унинг о‘зи еса Ерон АҚШ билан қандайдир музокараларга киришганини тасдиқламаган.
Журналистлар билан анонимлик шартида суҳбатлашишга рози бо‘лган експертлар ҳам, воситачи давлатларнинг вакиллари ҳам вазиятга бир хилда шубҳа билан қарамоқда: Америка-Ерон музокаралари бошланган тақдирда ҳам, улар тез орада келишувга олиб келиши даргумон.
Томонлар ултиматум қо‘ймоқда
Томонларнинг музокаралардаги позициялари назарий жиҳатдан ма’лум. АҚШ воситачилар орқали Еронга урушни то‘хтатиш ҳақидаги келишув лойиҳасини йетказган. Тҳе Неw Ёрк Тимес хабарига ко‘ра, у 15 банддан иборат. АҚШ президенти тафсилотларини келтирмаган.&нбсп;Тҳе&нбсп;Атлантиc нашри аниқлик&нбсп;киритишича, бу томонлар урушдан олдинроқ Жйеневада муҳокама қилган келишув лойиҳаси&нбсп;модификациясидир. Катта еҳтимол билан, у Ерон уранни бойитиш ишларидан бутунлай воз кечиши, ракета дастурини қисқартириши, Яқин Шарқдаги прокси кучларини қо‘ллаб-қувватлашни то‘хтатиши, шунингдек, Ҳо‘рмуз бо‘г‘озида кемалар еркин сузишини та’минлашини назарда тутади.
О‘з навбатида, Ерон Америка ва Исроил зарбалари оқибатида йетказилган зарар учун товон то‘ланишини талаб қилмоқда ва бу талаби то‘лиқ бажарилмагунича Ҳо‘рмуз бо‘г‘ози орқали о‘тадиган кемалардан то‘лов ундирмоқчи. Шунингдек,&нбсп;ислом&нбсп;республикаси&нбсп;о‘з ядровий дастури мутлақо тинч хусусиятга егалиги,&нбсп;ракета дастурига ҳам халқаро ҳуқуқда ко‘зда тутилмаган ҳеч қандай чекловлар қо‘лланмаслиги, шунингдек,&нбсп;Яқин Шарқ гуруҳлар билан муносабатлари о‘з суверен иши еканини та’кидлашда давом етмоқда. Ерон расмийлари ҳозирча бу масалалар бо‘йича ҳеч қандай ҳаракатлар ҳақида&нбсп;е’лон қилмади.
Дипломатик жабҳада о‘сишга еришилган бо‘лса&нбсп;ҳам, бу урушнинг то‘ртинчи ҳафтасида бо‘лмоқда. Ҳозирча иш реал музокараларга йетиб боришига,&нбсп;айниқса, улар барча томонлар риоя қиладиган келишувларга олиб келишига ишонч ё‘қ. Исломобод музокаралар бо‘либ о‘тиши учун еҳтимолий жой сифатида&нбсп;ко‘рилмоқда – Покистон бунга розилик&нбсп;берган; еҳтимолий иштирокчилар – Стив Уиткофф, Жаред Кушнер, Аббос Ароқчи, воқеалар ривожига қараб Муҳаммадбоқир Г‘олибоф ва АҚШ&нбсп;вице-президенти&нбсп;Жйей Ди&нбсп;Венс.
То‘г‘ридан то‘г‘ри музокаралар бошланадими, ё‘қми, буниси нома’лум, аммо можаронинг икки томони ҳам олдиндан о‘зини г‘олиб деб ҳисобламоқда. АҚШ ҳам, Ерон ҳам келишиб бо‘лмайдиган максималистик талабларни илгари сурмоқда.
АҚШ президенти берган навбатдаги муҳлат еса 27 март куни тугайди, агар шунда ҳам музокаралар бошланмаса, уруш давом етади.
манба: кун.уз
